Middelmatige dingen

Het heeft er de schijn van dat de standpunten van de Rijnsburggroep ook in het publieke domein steeds radicaler worden. Dat is jammer, omdat het narratief dat een kerkscheuring onvermijdelijk zou zijn, daarmee onnodig wordt gevoed. Dat is niet vruchtbaar in het zoeken naar vrede. Hoewel het begrijpelijk is dat het debat niet per se in het publieke domein hoeft plaats te vinden, kan niet worden ontkend dat het debat zich ook daar voordoet. Wie weleens een blik werpt op Refoforum en sociale media als X, komt daar verhitte debatten tegen, waarbij de standpunten steeds scherper lijken te worden. Daarin worden beweringen gedaan zoals dat de ongehoorzaamheid aan de besluiten niet alleen ongehoorzaamheid is aan de orde van de CGK, maar zeker ook ongehoorzaamheid aan de Schrift zelf is, omdat die besluiten zijn gegrond op Schrift en belijdenis. Op sociale media worden zelfs verwijten gemaakt dat wie de openstelling van de ambten verdedigt zich buiten het rijk van Christus zou plaatsen. Als dat allemaal onweersproken gezegd wordt, dient dat niet de vrede in de kerken, draagt dat niet bij aan onderlinge verdraagzaamheid en schaadt dit de missio Dei. Het schept bovendien eerder verwarring en twijfel, terwijl dat niet nodig is, zoals in eerdere Vrije-Interpretaties uiteengezet is.[1] Het zoeken van de vrede en het  behoud van de eenheid zijn geen vrome wensen, maar ten diepste Bijbelse opdrachten.

Kwaliteit besluitvorming 
En uiteraard valt er begrip op te brengen voor gevoelens van ongenoegen en zelfs dat er sprake is van boosheid binnen de CGK over het feit dat een aantal synodebesluiten niet door alle kerken voor vast en bondig wordt gehouden, omdat zij - op grond van Schrift en belijdenis - ervan overtuigd zijn dat het in strijd is met de Schrift om bijvoorbeeld de ambten niet open te stellen voor vrouwen in de CGK. Toch betekent dat niet dat met het openstellen van de ambten er sprake zou zijn van ongehoorzaamheid aan de Schrift zelf. Dergelijke uitspraken zijn ook niet te gronden op de Schrift noch op de synode-uitspraken hierover. Daarvoor blijft van belang hoe verschillende synodes zich hebben uitgesproken over het minderheidsstandpunt inzake Vrouw en ambt. De tegenwerping dat het minderheidsstandpunt binnen de CGK geen kerkelijke legitimiteit heeft, onder verwijzing naar de uitspraak van de generale synode Dordrecht-Nunspeet[2], biedt daarvoor onvoldoende grond, omdat dat oordeel confessioneel problematisch is, aangezien boven alle macht van kerkelijke vergadering Gods Woord staat.[3] Om misverstanden te voorkomen: dit betekent dus niet dat uitspraken van kerkelijke vergaderingen geen gezag zouden hebben of slechts gezag voor zover plaatselijke kerken of individuele kerkleden daaraan gezag toekennen. Het is beslist niet zo dat kerkelijke vergaderingen en in het bijzonder de generale synode hun gezag zouden moeten verdienen. Daarvan kan uiteraard geen sprake zijn. De kerken van de CGK hebben gezamenlijk afgesproken, in een gemeen akkoord, dat aan kerkelijke vergaderingen de bevoegdheid toekomt om namens de CGK-kerken bindende besluiten te nemen. Daarover kan in redelijkheid ook geen misverstand bestaan. En daarover bestaat in de praktijk van het kerkelijk leven ook helemaal geen verschil van mening. Het uitgangspunt is dat besluiten van kerkelijke vergaderingen voor vast en bondig worden gehouden. Echter, die besluiten zijn niet vast en bondig vanwege hun kwantiteit, maar omwille van hun kwaliteit. Dat wil zeggen dat besluiten niet enkel voor rechtsgeldig worden gehouden, omdat zij met een meerderheid van stemmen tot stand zijn gekomen, maar omdat zij daarnaast voldoen aan de kwaliteitseisen van Schrift, belijdenis en kerkorde. In de kwestie van vrouw en ambt is gebleken bij de behandeling van de instructies van de particuliere synode van het Westen en de particuliere synode van het Oosten inzake vrouw en ambt dat er sprake was van ernstige verschillen in Schriftverstaan. Het was ook duidelijk dat de minderheid vasthield aan haar overtuiging die gebonden is aan haar geweten, gegrond op Gods Woord. Dr. Jan van ‘t Spijker herinnerde aan een uitspraak van zijn opa, professor Hovius: ‘wanneer in de besluitvorming een stemming ter synode wijst op een kleine meerderheid tegenover een grote minderheid en een dergelijk besluit als wettig genomen wordt erkend, dan is er geen sprake van een gemeen akkoord omdat een opdringen door een meerderheid aan een minderheid niet aan de orde mag zijn’. Van ‘t Spijker concludeert dat het opdringen van een besluit door een meerderheid aan een minderheid in strijd is met artikel 85 K.O. dat bepaalt dat geen kerk over een andere kerk heerschappij zal voeren. In diezelfde zin sprak ds. Roos zich destijds ook uit tijdens de generale synode Hilversum.[4] Doordat de meerderheid de legitieme Bijbelse overtuiging van de minderheid ontzegt in de kerk, wordt het geweten van de minderheid belast en worden de saamhorigheid, eenheid en de gehoorzaamheid aan God in de plaatselijke kerken niet versterkt of in stand gehouden.[5] Voor de CGK ligt dan ook hier een goed aanknopingspunt voor een hernieuwd geestelijk gesprek. De kwaliteit van het synodebesluit voldoet niet aan de daaraan te stellen eisen. En natuurlijk kan dat heel onveilig voelen voor degenen die er – op grond van Gods Woord – vast van overtuigd zijn dat 'luisteren naar de Schriften met het op dit moment geschonken inzicht het meest gehoorzaam is aan het Woord van God met de overtuiging dat man en vrouw in de gemeente een eigen roeping hebben en dat het voorgaan en geestelijk leidinggeven aan de gemeente alleen aan bekwame broeders toekomt’, maar dat biedt geen grond om synodebesluiten te nemen die zich niet verdragen met de beginselen van gereformeerd kerkrecht, in het bijzonder artikel 85 K.O.

Voorlopig inzicht 
Bovendien mag herinnerd worden aan de formuleringen die de generale synode zelf gebruikt in haar besluit; er wordt gesproken over: ‘luisterend naar de Schrift’, ‘dit moment geschonken inzicht’, ‘het meest gehoorzaam aan het Woord van God’ en over het feit dat het standpunt is ‘gebaseerd op de overtuiging van de meerderheid dat man en vrouw een eigen roeping hebben’. ‘Luisterend’, ‘op dit moment’ en ‘het meest gehoorzaam’ zijn slagen om de arm om de voorlopigheid van het standpunt te onderstrepen. En dat is ook terecht. Iets anders is of een besluit met zoveel mitsen en maren in het licht van artikel 31 K.O. wel genomen had moeten worden door de generale synode. Dat klemt te meer omdat het niet evident is dat vrouwen niet kunnen dienen in de ambten. Niet alleen omdat een grote minderheid binnen de CGK ervan overtuigd is dat het wel kan, maar ook omdat in andere kerkverbanden vrouwen wel ambtsdrager kunnen zijn, waaronder de Gereja Toraja Mamase in Indonesië. Het is in het bijzonder van belang voor de CGK om in haar bezinning op de vraag hoe de vrede in de kerken kan worden hersteld, zich tot dit kerkverband te verhouden. Niet in de zin van een simpel antwoord in de trant van: ‘als het daar kan, kan het hier ook’, maar in die zin dat dit voorbeeld aanknopingspunten geeft om tot kerkelijke verdraagzaamheid te komen, die de vrede binnen de CGK bevordert en mogelijk zelfs herstelt. Het voorbeeld van GTM kan niet te gemakkelijk terzijde worden geschoven met de gedachte dat hier te lande nu eenmaal een ander synodebesluit is genomen en het gebruik bij de GTM haar eigen verantwoordelijkheid is. Integendeel, haar voorbeeld biedt aanknopingspunten voor een analoge toepassing van artikel 86 K.O., omdat blijkt dat 'vrouw en ambt' voor de CGK in de relatie met de GTM functioneert als een middelmatige zaak. Dat is in die zin relevant, aangezien artikel 86 K.O. immers bepaalt dat buitenlandse kerken, die andere gebruiken hebben dan de CGK, in middelmatige dingen niet veroordeeld mogen worden.[6] Hoewel artikel 86 K.O. oorspronkelijk ziet op liturgie, ceremoniën en gebruiken rond doop en avondmaal, reikt dit artikel tegenwoordig verder. Doordat de Kerkorde eigenlijk geen enkel artikel bevat dat de algemene betrekkingen tot buitenlandse kerken regelt en buitenlandse kerken alleen in artikel 86 K.O. worden genoemd, dwingt dit artikel de kerken ertoe, volgens kerkrechtgeleerde professor Rutgers, om die kerkrechtelijke leemte op te vullen. De algemene betrekkingen met buitenlandse kerken zijn namelijk een opdracht voor de kerken vanuit artikel 27 van de NGB, dat uitspreekt dat de kerk niet gelegen, gebonden of bepaald is aan een zekere plaats, maar dat zij verspreid en verstrooid is over de gehele wereld.[7] Eigenlijk behoorde deze ene kerk ook in haar openbaring over de gehele wereld georganiseerd te zijn; deze verplichting tot organisatie is namelijk gebonden aan de openbaring van een eenheid in belijdenis en geloof. Waar die eenheid in belijdenis, in geloof en in de grondslagen van kerkinrichting gevonden wordt, is deze organisatie noodzakelijk, en wel zo breed mogelijk.[8] Volgens Rutgers volgt hier rechtstreeks uit dat, voor elk kerkverband en voor elke correspondentie van kerken met het buitenland, overeenstemming nodig is in belijdenis en in de grondslagen van kerkinrichting. Daarmee maakt hij van artikel 86 K.O. in feite ook een criterium voor het onderhouden van correspondentie met buitenlandse kerken. Rutgers begrenst, op basis van artikel 86 K.O., de correspondentie met buitenlandse kerken door kerken daarvan uit te sluiten die afwijken in belijdenis of kerkinrichting.[9]

Middelmatige zaken 
Vanuit die context moeten dan ook de middelmatige dingen begrepen worden. Uit het Convent van Wezel (1568) – in dit verband door zowel Rutgers als Joh. Jansen letterlijk aangehaald – blijkt dat onder middelmatige dingen moet worden verstaan "Dingen die van nature middelmatig zijn, noch in de leer of het voorbeeld der apostelen een vasten grondslag hebben, noch ten slotte eene noodzakelijke en onvermijdelijke reden (necessariam atque inevitabilem rationem) hebben...". Het bevat daarmee een drievoudig criterium om te onderscheiden wat wel en wat niet bindend is voor kerken. Bindend zijn de dingen die uitdrukkelijk zijn voorgeschreven in Gods Woord, gebaseerd zijn op het voorbeeld van de apostelen of op noodzakelijke en onvermijdelijke gevolgtrekkingen - rechtmatige deductie - uit de Schrift. Alles wat buiten deze drie categorieën valt, is naar gereformeerd kerkrecht een adiaphoron, een middelmatige zaak, waarin men de vrijheid van de plaatselijke kerken en buitenlandse zusterkerken moet respecteren en elkaar niet mag veroordelen.[10] Ook de Westminster Confessie geeft een klassieke en gezaghebbende definitie van de ‘rechtmatige deductie’, waarover ook het Convent van Wezel (1568) spreekt. Deze belijdenis wordt wereldwijd breed aanvaard binnen de gereformeerde kerken. Zij spreekt uit dat het gehele plan van God met betrekking tot alles wat zijn eigen heerlijkheid en de verlossing, het geloof en het leven van de mens betreft, ofwel expliciet in de Bijbel is vermeld, ofwel daaruit onvermijdelijk en logisch kan worden afgeleid. Een rechtmatige deductie uit de Schrift is dus een goede en noodzakelijke gevolgtrekking uit de Schrift.[11] Een afleiding uit de Schrift is voor de kerken pas bindend als zij noodzakelijk en onontkoombaar is. Dat betekent overigens niet dat alles waarin een noodzakelijke deductie ontbreekt, voor de kerken niet voor bindend gehouden moet worden. Besluiten, die bij meerderheid van stemmen zijn genomen, zullen immers voor vast en bondig worden gehouden, tenzij bewezen wordt dat die in strijd zijn met het Woord van God, de belijdenis of de kerkorde. Wanneer dus binnen de CGK, op die grond, besluiten over middelmatige dingen worden genomen, zijn de CGK-kerken daaraan op grond van artikel 31 K.O. gebonden, tenzij. Het betekent wel dat op basis van de uitspraken van het Convent van Wezel en de Westminster Confessie het besluit inzake vrouw en ambt tot de middelmatige zaken kan worden gerekend. Uit het synodebesluit inzake ‘instructies van de particuliere synode van het Westen en de particuliere synode van het Oosten inzake vrouw en ambt’ blijkt namelijk onomwonden dat er geen sprake is van een noodzakelijke en onontkoombare afleiding uit de Schrift. Wanneer de generale synode uitspreekt dat voorstanders van de vrouw in het ambt "hun plaats in de kerken voluit kunnen blijven innemen, maar dat van hen verwacht mag worden dat zij zich voor de kerkelijke praktijk voegen naar de besluiten", blijkt daaruit geen noodzakelijke en onvermijdelijke deductie uit de Schrift. Als de uitsluiting van de vrouw daadwerkelijk een 'onvermijdelijke deductie' of ‘dwingende Schrifteis’ was, was de generale synode verplicht geweest de afwijkende visie als in strijd met de Schrift te veroordelen. Doordat de synode echter onomwonden erkent dat de minderheid voluit haar plaats in de kerk kan behouden en in het besluit zelf ook voorzichtige formuleringen gebruikt zoals: ‘op dit moment geschonken inzicht’, ‘het meest gehoorzaam’, ‘inachtneming van ons ten dele kennen’ en ‘dit moment voldoende grond is’, volgt daaruit dat de stelling dat ‘het onderwijzen in de samenkomst van de gemeente en het geestelijk leidinggeven aan de gemeente alleen aan bekwame mannen toekomt’, niet noodzakelijk en onontkoombaar uit de Schrift volgt. Doordat de generale synode over de jaren heen het minderheidsstandpunt niet als in strijd met de Schrift heeft afgewezen en de minderheid haar overtuiging mag handhaven, bevestigt de generale synode materieel dat haar eigen standpunt geen noodzakelijke deductie is, maar een theologische voorkeur is. Daarentegen zijn ambten zelf wel gebaseerd op noodzakelijke deductie uit de Schrift, zoals dat blijkt uit de Nederlandse Geloofsbelijdenis, ex artikel 30, die immers uitspreekt:

“Wij geloven, dat deze ware Kerk geregeerd moet worden naar de geestelijke politie, die ons onze Heere heeft geleerd in Zijn Woord; namelijk dat er dienaars of herders moet zijn, om Gods Woord te prediken en de sacramenten te bedienen; dat er ook opzieners en diakenen zijn, om met de herders te zijn als de raad der Kerk";  

Uit dit artikel blijkt dat de kerk gelooft dat de regering van de kerk door de Heer zelf in de Bijbel is voorgeschreven. Dat sluit aan bij wat Rutgers de grondslagen van kerkinrichting noemt.

Kemitraan-verklaring
De conclusie dat de kwestie van vrouw en ambt een middelmatige zaak is, wordt vervolgens ook bevestigd door het feit dat de CGK volledige correspondentie onderhoudt met de Gereja Toraja Mamase. Dit buitenlandse kerkgenootschap is in Indonesië ontstaan door zendingswerk van de CGK; het is een gereformeerd kerkgenootschap dat gebaseerd is op het presbyteriaal-synodale stelsel van kerkinrichting. Nadat de GTM in 1947 als zelfstandig kerkverband is verdergegaan, hebben de GTM en de CGK tot op de dag van vandaag volledige correspondentie. In 2004 heeft de generale synode van de CGK zelfs, zonder voorbehoud, de ‘Kemitraan-verklaring’ geaccordeerd waarin de GTM en de CGK hun ’nauwe, hartelijke, zusterlijke samenwerking van gelijkwaardige partners’ verklaarden.[12] Uit deze partnerschapsovereenkomst blijkt dat de CGK in Nederland en de GTM in Indonesië met elkaar zijn verbonden als een daadwerkelijke geestelijke gemeenschap. Verder blijkt dat een zusterlijke relatie aanwezig blijft, die formeel gewaarborgd wordt door de kerkelijke structuren en dat zij zal voortduren zolang de beide kerken bestaan, waarbij die geestelijke gemeenschap, waarvan de wil en het werk van God de grondslag vormen, een volledige kemitraan is.[13] Dit partnerschap is tot stand gekomen, ondanks dat de GTM al sinds 1986 alle ambten openstelde voor vrouwen. Het bevestigt dat vrouw en ambt geen belemmering is voor een intensieve en duurzame samenwerking tussen beide kerkverbanden. De GTM wordt niet veroordeeld om haar beslissing de ambten open te stellen en het staat de samenwerking niet in de weg. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de kwestie vrouw en ambt blijkbaar een middelmatige zaak is, die binnen de kaders van de confessie en kerkinrichting blijft.

Kerkelijke vrede 
En dat is een relevant gegeven om meerdere redenen. Het bevestigt het feit dat vrouw en ambt een middelmatige zaak is. Als in de samenwerkingsrelatie tussen de CGK en GTM sprake is van volledige correspondentie, ex artikel 86 K.O., blijft het onderwerp binnen de kaders van de confessie en de kerkinrichting, ex artikel 30 NGB. Als vrouw en ambt geen belemmering is voor de CGK om volledige correspondentie te onderhouden en zelfs niet voor het aangaan van een partnerschap met de GTM en als uit het synodebesluit van de CGK zelf blijkt dat bij de kwestie vrouw en ambt er geen sprake is van een noodzakelijke en onvermijdelijke deductie uit de Schrift, is er alle reden om ruimte aan elkaar te bieden. Nu het om een middelmatige zaak gaat, waarbij de Schrift op zijn minst meerduidig of verschillend wordt verstaan, mag de generale synode de gewetens niet binden, omdat zij daarmee in strijd komt met artikel 85 K.O., dat heerschappijvoering over elkaar eenvoudigweg verbiedt. Net zoals in 1968 de meerderheid ruimte bood aan de toenmalige minderheid, omdat die minderheid het synodebesluit niet voor vast en bondig kon houden, kan aan de huidige minderheid eveneens ruimte worden geboden om ambten open te stellen in hun gemeenten.[14] Daarom is er reden om de Rijnsburggroep opnieuw op te roepen om terug te keren naar de boezem van de CGK, omdat daardoor de vrede en de missio Dei binnen de CGK worden gediend en de wanorde stopt, want onze God is geen God van wanorde, maar van vrede. 
________________
[1] o.a. https://vrije-interpretatie.nl/ruimte-voor-elkaar; https://vrije-interpretatie.nl/sola-scriptura; 
[2] Besluiten generale synode Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland. (2022a). Besluiten generale synode Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland Dordrecht - Nunspeet 2019-2022., van https://cgk.nl/wp-content/uploads/2023/07/AC_052022_besluitenboekje_DIG.pdf; 
[3] Rutgers, F.L. (1892-) Art. 31. (z.d.-e). https://kerkrecht.nl/node/1310/, pagina 125-126
[4] Acta generale synode Rotterdam, 1971-1972, Bijlage XXXVII, p. 218-221: “Uw vergadering staat hier voor een uiterst moeilijk dilemma. Niemand en dat geldt ook voor de bezwaarden, mag een ander dwingend binden tot een wijze van handelen, waarvan de ander o.g.v. de H.S. de noodzaak niet inziet. Deze zaak demonstreert misschien een kloof, die er lijkt te bestaan in de voorname hoofdzaken?”
[5] Artikel 32 NGB: Daarom verwerpen wij alle menselijke ingevingen en wetten om God te dienen, die op wat voor wijze dan ook, daardoor dwang uitoefenen over ons geweten. Wij aanvaarden alleen regels die de saamhorigheid, eenheid en de gehoorzaamheid aan God versterken of in stand houden. Om de orde te handhaven is ook de christelijke ban nodig in de kerk, met alles wat daarbij behoort.  
[6] Artikel 86 K.O.:  “Buitenlandse kerken die andere gebruiken hebben dan wij, mogen in middelmatige dingen niet veroordeeld worden”. 
[7] Artikel 27 NGB: Ook is Gods Kerk niet gevestigd in of beperkt tot een bepaalde plaats, of gebonden aan bepaalde personen. Zij is verspreid en verstrooid over de gehele wereld. Toch vormt zij door de kracht van het geloof een eenheid in hart en wil en in één en dezelfde Geest.  
[8] Jansen, Joh. (1976) Art. 85. (z.d.). https://kerkrecht.nl/node/1276/
[9] idem
[10] Rutgers, F.L. (1918) Art. 86. (z.d.-a). https://kerkrecht.nl/node/3131/
[11] Westminster Confession of Faith, hfst. I ("Of the Holy Scripture"), art. 6 (Evangelical Presbyterian Church, 2025), https://epc.org/wp-content/uploads/2025/01/WCF-Online-Version.pdf. 
[12] Zie Acta van de Generale Synode der Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland, gehouden te Zwolle 2004, Bijlage 1: ‘Kemitraan’, p. 485:
‘De synode van de Gereja Toraja Mamasa, bijeen in Mamasa, Indonesië in juli 2002, heeft aan de Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland de volgende verklaring aangeboden van nauwe, hartelijke, zusterlijke samenwerking van gelijkwaardige partners:
Verklaring van Kemitraan tussen Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) en Gereja Toraja Mamasa (GTM)
1. Grondslag voor de Kemitraan
1. Het Woord van God leert ons in Johannes 17: 21 dat Jezus wil dat zijn volk één is.
2. God heeft door de Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland het evangelie laten verkondigen in het Mamasa-gebied, zodat in Mamasa christelijke gemeenten zijn ontstaan.
3. Dankzij de leiding en betrokkenheid van de deputaten zending van de CGK kon op 7 juni 1947 de eerste synode van de christelijke gemeenten van Mamasa samenkomen, zodat een kerkelijke gemeenschap gesticht kon worden onder de naam Gereja Toraja Mamasa, als vrucht van het werk van God door middel van de CGK.
4. Op grond van het in 1.1 tot en met 1.3 genoemde zijn de CGK in Nederland en de GTM in Indonesië daadwerkelijk verbonden in een geestelijke gemeenschap. Deze gemeenschap is bijzonder vanwege het werk van God en vanwege de wederzijdse betrokkenheid vanuit het verleden. Beide kerken zijn voor het aangezicht van God ervoor verantwoordelijk deze relatie levend te blijven houden en inhoud te geven.
II. Doel van de Kemitraan De band die de CGK en de GTM met elkaar verbindt, zal in een verhouding van kemitraan duurzaam versterkt worden. Doel is dat een zusterlijke relatie aanwezig blijft, die formeel gewaarborgd wordt door de kerkelijke structuren. Zij zal voortduren zolang de beide kerken bestaan.
III. Vorm van de Kemitraan Omdat de CGK en de GTM met elkaar verbonden zijn in een gemeenschap waarvan de wil en het werk van God de grondslag vormen, is deze verbondenheid een volledige kemitraan. Dat wil zeggen: een kemitraan die niet gebaseerd is op het belang van beide of één van beide partijen, maar op de wil van God. Deze kemitraan wordt gerealiseerd in:
1. Het elkaar in gebed aan de HEERE opdragen.
2. Samenwerking in verschillende vormen van kerkelijk werk.
3. Het elkaar bezoeken en wederzijds uitwisselen van informatie en inzet van krachten.
4. Het elkaar helpen om het dienstwerk financieel mogelijk te maken.
IV. Slot Deze verklaring van kemitraan is opgesteld en wederzijds aanvaard als een concrete mogelijkheid voor de beide zusterkerken om actief een levende relatie met elkaar te onderhouden.
Namens de beide in hartelijke verstandhouding verbonden kerken,
Gereja Toraja Mamasa:
Ds. Adam Doda S.Th., algemeen voorzitter synodebestuur (BPS-GTM)
Ds. Simson Kene Sepadang S.Th., algemeen secretaris synodebestuur (BPS-GTM)’.
[13] Acta generale synode 2004, Kemitraan, Bijlage 1, pagina 456-457
[14] zie ook: https://vrije-interpretatie.nl/ruimte-voor-elkaar; https://vrije-interpretatie.nl/thema-ruimte-voor-elkaar;